خداوند خودش در قرآن در مورد اهمیت و عظمت قرآن می فرماید «لو انزلنا هذا القرآن على جبل لرايته خاشعا متصدعا من‏خشية الله و تلك الامثال نضربها للناس لعلهم يتفكرون، حشر ،21» «اگراين قرآن را بر كوهى فرو مى‏فرستاديم، يقينا آن كوه را ازبيم خدا فروتن واز هم پاشيده مى‏ديدى. و اين مثل‏ها را براى‏مردم مى‏زنيم باشد كه آنان بينديشند.»اين كريمه كه در باره‏قرآن‏شناسى است در حقيقت ناظر به عظمت و اهميت قرآن است. سراين عظمت هم آن است كه هر كلامى به اندازه متكلمش عظيم و بزرگ‏است، لذا دليل حكمى كه در اين آيه آمده است هم اجمالا در اين‏آيه ياد شده است هم به تفصيل در سه آيه بعد. مضمون آيه اين است كه اگر اين قرآن بر كوه نازل شود كوه رامتلاشى مى‏بينيد. كلمه «متلاشى‏» از شيئى مشتق نشده يعنى لا شى‏ءمى‏شود وگرنه باب تفاعلى نيست كه يك ثلاثى مجرد داشته باشد.«تلاشى، يتلاشى‏» اين چنين نيست اين اصلش «لا يشى‏ء» است.

از اين‏كلمه «لا شى‏ء» باب تفاعل ساخته شده متلاشى مى‏شود يعنى لا شى‏ءمى‏شود. «لرايته خاشعا متصدعا» يعنى متلاشى مى‏شود چرا متلاشى‏مى‏شود؟ نفرمود:«من خشيتنا» فرمود: «من خشية الله‏» اين‏التفات از يبت‏به خطاب براى تامين دليل اين حكم است پس اصل‏حكم اين است كه «لو انزلنا هذا القرآن على جبال لرايته خاشعامتصدعا» چرا «من خشيتنا» نفرمود، بلكه فرمود: «من‏خشية الله‏»، چون «الله‏» متكلم است هيچ موجودى نمى‏تواند تجلى‏الهى و كلام الهى را تحمل كند و همين معنا را در سه آيه بعد كه‏در ميان اسماى حسناى حق است‏بازگو مى‏كند: «هو الله الذي لا اله الا هو» ترجمه:او خدايى است كه معبودى جز او نيست، داناى آشكار و نهان است، و او رحمان و رحيم است! (حشر،22) «هو الله الذي لا اله الا هو الملك‏القدوس‏» ترجمه: و خدايى است كه معبودى جز او نيست، حاكم و مالك اصلى اوست( حشر ،23)‏ «هو الله الخالق البارى‏ء» ترجمه: او خداوندى است خالق، آفريننده‏اى بى‏سابقه، و صورتگرى (بى‏نظير) براى او نامهاى نيك است(حشر، 24)‏ كه اين سه آيه پشت‏سر هم‏در بيان توصيف و شرح اسماى حسناى آن متكلم است و اگر متكلم‏عظيم بود قهرا كلام او هم عظيم است و كلام او آن چنان عظيم است‏كه كوه توان تحمل آن را ندارد.

در اين جا سخن از «خشيت‏» است‏نه خوف، بين خشيت و خوف، تفاوت وجود دارد; خشيت آن ترسى است‏كه با تاثر قلبى همراه باشد ولى خوف اين چنين نيست، به همین جهت موحدان عالم فقط از خدا مى‏ترسند از غير خدا خشيتى ندارند،موحدان هم مانند ديگران از هر چيز گزنده و آسيب‏رسانى خائف‏اند:از مار، عقرب گزندگان و درندگان و يا بى‏احتياطى ماشين‏هامى‏ترسند اما از هيچ چيز خشيت ندارند. خوف آن ترتيب اثر عملى‏است، ولى خشيت آن چيزى است كه انسان آن را مبدا اثر بداند واز او بهراسد. در اين جا هم سخن از خشيت الهى است، خشيت‏باشعور همراه است و نشانه آن است كه كوه‏ها هم شعور دارند. براى‏اثبات شعور كوه‏ها و مانند آن چند دليل مى‏توان اقامه كرد: دليل‏اول همان شعور عمومى است كه خدا براى هر موجودى ثابت مى‏كند كه‏«له اسلم من في السموات‏» ترجمه: و تمام كسانى كه در آسمانها و زمين هستند، از روى اختيار يا از روى اجبار، در برابرِ (فرمان) او تسليمند، و همه به سوى او بازگردانده مى‏شوند. (آل عمران،83)، «لله يسجد ما في السموات‏» ترجمه:(نه تنها سايه‏ها، بلكه) تمام آنچه در آسمانها و زمين از جنبندگان وجود دارد، و هم چنين فرشتگان، براى خدا سجده مى‏كنند و تكبّر نمى‏ورزند. (نحل،49)،«يسبح لله ما في السموات‏» ترجمه:آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است همواره تسبيح خدا مى‏گويند( جمعه ،1)، «فقال لها و للارض ائتيا طوعا وكرها» ترجمه:سپس به آفرينش آسمان پرداخت، در حالى كه بصورت دود بود به آن و به زمين دستور داد: «به وجود آييد (و شكل گيريد)، خواه از روى اطاعت و خواه اكراه!» آنها گفتند: «ما از روى طاعت مى‏آييم (و شكل مى‏گيريم)!» (فصلت،11) كه اين چند دسته از آيات قرآن كريم به خوبى دلالت مى‏كندبر سرايت‏شعور عمومى. درباره كوه‏ها همان آياتى كه در سوره مباركه «ص‏» و مانند آن‏آمده است كه خدا به كوه‏ها دستور مى‏دهند كه با داود هم نواباشند نشانه آن است كه آنها هم دركى و تسبيحى دارند.

آيه شانزده به بعد سوره «ص‏» اين است كه: «انا سخرنا الجبال‏معه يسبحن بالعشي و الاشراق‏» ترجمه: ما كوه‏ها را مسخّر او ساختيم كه هر شامگاه و صبحگاه با او تسبيح مى‏گفتند! (سوره ص،18)و هم چنين در بحث‏هاى ديگرمى‏فرمايد: «يا جبال اوبي معه‏» ترجمه: اى كوه‏ها و اى پرندگان! با او هم‏آواز شويد و همراه او تسبيح خدا گوييد! و آهن را براى او نرم كرديم. (سبأ،10) اين كه فرمود ما كوه‏ها رامسخر داود كرده‏ايم كه صبح و شام همراه او تسبيح مى‏كنند مثل يك‏نماز جماعتى كه مامومين به امامشان اقتدا مى‏كنند سلسله جبال‏به داود سلام الله عليه اقتدا مى‏كردند. و هم چنين «ياجبال اوبي معه‏» اين اوب يعنى رجوع تاويب يعنى آن شدت رجوع وكثرت رجوع است، اگر كسى چندين بار به خداى سبحان رجوع كندمى‏شود «اواب‏»; يعنى كسى كه پر رجوع باشد. «آب‏» يعنى «رجع،مآب‏» يعنى مرجع آن كسى كه اهل رجوع مكرر است‏به او مى‏گوينداواب: «يا جبال اوبي معه‏» پس نشانه اين است كه كوه‏ها اين‏شعور را دارند.

انسان با عظمت‏تر است‏يا موجودات ديگر؟

قرآن يك تعبيرى در باره عظمت انسان‏ها نسبت‏به موجودات ديگرنظير آسمان‏ها و زمين و سلسله جبال دارد و نيز تعبير ديگرى كه‏مقابل اين تعبير است، گاهى به عده‏اى خطاب مى‏كند كه شما بزرگ‏تريد يا آسمان؟ خوب آسمان از شما بزرگ‏تر است: «ا انتم اشدخلقا ام السماء بناها» اين دو دسته آيات در قرآن كريم مقابل‏هم هستند. به عبارت ديگر، يك سلسله آياتى است كه مى‏گويد ازانسان كارى برمى آيد كه از آسمان‏ها ساخته نيست چه رسد به زمين‏و سلسله جبال:«انا عرضنا الامانة على السموات و الارض و الجبال فابين ان‏يحملنها و اشفقن منها و حملها الانسان انه كان ظلوما جهولا» ترجمه: ما امانت (تعهّد، تكليف، و ولايت الهيّه) را بر آسمانها و زمين و كوه‏ها عرضه داشتيم، آنها از حمل آن سر برتافتند، و از آن هراسيدند امّا انسان آن را بر دوش كشيد او بسيار ظالم و جاهل بود، (چون قدر اين مقام عظيم را نشناخت و به خود ستم كرد)! (احزاب،72) وآياتى مشابه اين. پس اين دسته از آيات دلالت مى‏كند براين كه ازانسان كارى ساخته است كه از آسمان‏ها و زمين و سلسله جبال‏ساخته نيست و هم انسان بزرگ‏تر از آسمان‏ها و زمين است. دسته‏ديگر آياتى است كه مى‏فرمايد آسمان‏ها و زمين و كوه‏ها از شمابزرگ ترند. اين دو دسته آيات جمعشان چگونه است.

در نصايح ‏لقمان به فرزندش آمده است كه: «انك لن تخرق الارض و لن تبلغ‏الجبال طولا» ترجمه: و روى زمين، با تكبر راه مرو! تو نمى‏توانى زمين را بشكافى، و طول قامتت هرگز به كوه‏ها نمى‏رسد! (اسراء ،37) هر چه گردن‏فرازى بكنى بالاخره قدرت ندارى كه‏زمين را بشكافى و به رفعت كوه‏ها برسى. در سوره مباركه مؤمن(غافر) اين چنين آمده است كه:«لخلق السموات و الارض اكبر من خلق الناس و لكن اكثر الناس‏لا يعلمون،غافر،57‏» ترجمه: آفرينش آسمان‏ها و زمين از آفرينش مردم بزرگ‏تر است،ولى اكثر مردم نمى‏دانند. خوب اگر آسمان‏ها و زمين بزرگ‏تر ازمردم‏اند و انسان‏ها كوچك‏تر از آسمان‏ها و زمين‏اند، چرا ازآسمان‏ها حمل بار امانت‏برنيامده است؟ هم چنين در سوره مباركه‏نازعات آيه 27 مى‏فرمايد: «ا انتم اشد خلقا ام السماء بنيها رفع‏سمكها فسويها و اغطش ليلها و اخرج ضحيها» ترجمه:آيا آفرينش شما (بعد از مرگ) مشكل‏تر است يا آفرينش آسمان كه خداوند آن را بنا نهاد؟ پس اين دسته از آيات‏مى‏فرمايد: آسمان‏ها و زمين از انسان‏ها بزرگ ترند. دسته ديگر ازآيات مى‏فرمايد: از انسان كارى ساخته است كه از آسمان‏ها و زمين‏ساخته نيست. راه جمعش اين است انسان اگر منهاى آن روح و دين وعقل حساب بشود; يعنى همين بدن مادى باشد; هم چنان كه كافر ومنافق خود را همين بدن مادى مى‏پندارد، و مى‏گويد: «ان هي الاحياتنا الدنيا نموت و نحيى‏» و مى‏گويد:«و ما يهلكنا الا الدهر» با همين بينش محدود مادى در برابروحى مى‏ايستد.

پس اين انسان منهاى عقل است، انسان منهاى عقل‏مى‏شود جرم مادى، قهرا زمين و كوه و آسمان از او بزرگ‏تر است،به همین جهت لقمان در نصيحت‏خويش مى‏فرمايد: «انك لن تخرق الارض و لن‏تبلغ الجبال طولا» اين طور كه متبخترانه و مختالانه حركت مى‏كنى‏نمى‏توانى زمين را بشكافى و به گردن فرازى كوه‏ها نمى‏رسى، خداهم مى‏فرمايد: «لخلق السموات و الارض اكبر من خلق الناس‏» خدامى‏فرمايد: «ا انتم اشد خلقا ام السماء بنيها» و اين انسان است‏كه بار امانت‏حمل نمى‏كند، اين همان است كه «مثل الذين حملوا القرآن ثم لم يحملوها» ترجمه:كسانى كه مكلف به تورات شدند ولى حق آن را ادا نكردند، مانند درازگوشى هستند كه كتابهايى حمل مى‏كند، (آن را بر دوش مى‏كشد اما چيزى از آن نمى‏فهمد)! گروهى كه آيات خدا را انكار كردند مثال بدى دارند، و خداوند قوم ستمگر را هدايت نمى‏كند! (جمعه ،5) «مثل الذين حملوا الانجيل ثم لم‏يحملوها» همان است كه «مثل الذين حملوا التوراة ثم لم‏يحملوها» اگر كسى زير بار وحى نرود «مثل او كمثل الحماريحمل اسفارا» حمار و خلقت او هرگز از سلسله جبال و زمين‏بالاتر نيست، اين كه وحى بر او نازل شد و «فنبذوه وراءظهورهم‏» ترجمه:ولى آنها، آن را پشت سر افكندند( آل عمران، 187) اين انسان منهاى عقل، هرگز از آسمان‏ها بالاتر نيست.اما آن انسانى كه وحى را مى‏پذيرد و مى‏فهمد و عمل مى‏كند اين ‏يقينا از آسمان‏ها بالاتر است، چون اين آسمان‏ها جرم است و روزى‏بساط آن‏ها برچيده مى‏شود: «و الارض قبضته يوم القيامة و السموات‏مطويات بيمينه‏» ترجمه:آنها خدا را آن گونه كه شايسته است نشناختند، در حالى كه تمام زمين در روز قيامت در قبضه اوست و آسمانها پيچيده در دست او خداوند منزّه و بلندمقام است از شريكيهايى كه براى او مى‏پندارند (زمر،67) و بدن انسان مى‏پوسد و دوباره خدا زنده مى‏كنداما روح كه هرگز نمى‏ميرد، روح كه هرگز از بين نمى‏رود، آسمان‏هابساطشان برچيده مى‏شود و سلسله جبال بساطشان جمع مى‏شود.

عظمت قرآن در طرح موضوعات

اين كه در باره قرآن فرمود: قرآن چيزى است كه اگر بر كوه نازل‏شود كوه نمى‏تواند تحمل كند، واقعش همين است، انسان وقتى نزديك‏بعضى از آيات مى‏رود از ترس برمى‏گردد كه اين آيه يعنى چه؟ هرچه هم تلاش و كوشش بكند به خودش اجازه ورود نمى‏دهد، يك نمونه‏آن را در اين جا مى‏آوريم: در قرآن در باره كوه‏ها آمده است كه:اى پيامبر، از تو سؤال مى‏كنند كه وضع كوه‏ها چه خواهد شد:«يسئلونك عن الجبال فقل ينسفها ربي نسفا. فيذرها قاعا صفصفا .لا ترى فيها عوجا و لا امتا»و از تو درباره كوه‏ها سؤال مى‏كنند بگو: «پروردگارم آنها را (متلاشى كرده) بر باد مى‏دهد! (طه،105) سپس زمين را صاف و هموار و بى‏آب و گياه رها مى‏سازد ... (طه،106) به گونه‏اى كه در آن، هيچ پستى و بلندى نمى‏بينى!» (طه،107)اين آيه را مى‏توان فهميد. يعنى‏سؤال مى‏كنند در هنگام قيامت كوه‏ها وضعش چگونه خواهد شد؟ شمادرجواب بگو: «خداوند اين كوه‏ها را درهم مى‏كوبد و همه اين‏دره‏هاى ناصاف با ريزش كوه‏ها صاف مى‏شود و هيچ اعوجاج و امت وكجى در صحنه قيامت نيست.» در دنيا يك انسان ممكن است در اثرخلاف كارى خود را به گونه‏اى پنهان كند و از شهرى به شهرى ديگريا از مجمعى به مجمعى ديگر برود، اما در صحنه قيامت هيچ جايى‏براى استتار نيست نه تپه‏اى نه كوهى نه دامنه‏اى نه تلى و نه‏ديوارى است:«لا ترى فيها عوجا و لا امتا». قاع و صفصف اين آيه را انسان‏مى‏تواند بفهمد.

يا اين آيه كه: «يوم تكون الجبال كالعهن‏المنفوش‏» ترجمه:و كوه‏ها مانند پشم رنگين حلّاجى‏شده مى‏گردد! (القارعه،5) اين كوه‏ها كه سنگين است ما سنگينى اين‏ها را كم‏مى‏كنيم مثل پنبه‏هاى ندافى شده مثل عهن و پنبه ندافى شده سبك‏مى‏شوند. يا اين آيه كه: روزى فرا مى‏رسد كه جبال «كانت الجبال‏كثيبا مهيلا» ترجمه:در آن روز كه زمين و كوه‏ها سخت به لرزه درمى‏آيد، و كوه‏ها (چنان درهم كوبيده مى‏شود كه) به شكل توده‏هايى از شن نرم درمى‏آيد! (مزمل،14)اين كوه‏ها كه خيلى سفت و سخت است مثل يك تلى ازشن مى‏شود كه شما يك گوشه‏اش را اگر با انگشت‏برداريد بقيه‏مى‏ريزد، اين را مى‏گويند «كثيب مهيل‏» اين قبيل آيات را هم‏مى‏توان فهميد اما مى‏رسيم به اين قسمت: «و سيرت الجبال فكانت‏سرابا، نبأ،20» ترجمه:كوه‏ها مى‏روند و مى‏روند و سراب مى‏شوند. اگر كسى نخواهدتوجيه كند، كوه‏ها سراب مى‏شود يعنى چه؟سراب يعنى هيچ، انسان از دور خيال مى‏كرد كوه است وقتى نزديك‏رفت مى‏بيند كوه نيست. چه قدر انسان بايد توجيه كند تا اين آيه‏را بفهمد. بعد ازاين كه چندين وجه توجيه كرد بهترين وجه اين‏است كه اعتراف كند كه من نمى‏فهمم. گاهى انسان در برابر بعضى‏از آيات قرار مى‏گيرد و از ترس برمى‏گردد كه اين يعنى چه، چقدرما توجيه كنيم سراب يعنى هيچ. نه اين كه خرد يا ريز و يا سبك‏مى‏شود بلكه «و سيرت الجبال فكانت‏سرابا» حالا ما «كانت‏» رابه «صارت‏» توجيه كرديم و حال اين كه «كانت‏» معناى كانت‏است نه معناى «صارت‏» حالا گيرم توجيه كرديم كه آن جاسراب‏مى‏شود، سراب يعنى هيچ، كوه چطور هيچ مى‏شود؟ اين فقط‏«در مورد» كوه است در مورد زمين و آسمان‏ها نيز اين چنين است. اين از آن آياتى است كه انسان واقعا حريم مى‏گيرد.

ظاهر و باطن قرآن

قرآن يك ظاهرى دارد و يك باطنى، در بيانات حضرت امير سلام الله‏عليه آمده است كه: قرآن ظاهرش بسيار زيبا و جلوه گر و باطنش‏عميق است. در خطبه هيجدهم نهج البلاغه آمده است كه: «و لو كان‏من عند غير الله لوجدوا فيه اختلافا كثيرا و ان القرآن ظاهره‏انيق و باطنه عميق لا تفنى عجائبه و لا تنقضى غرائبه و لا تكشف‏الظلمات الا به‏» خوب به اين كتابى كه ظاهرش زيباست و باطنش‏خيلى عميق است و ما را هم دستور داده‏اند كه هم در ظاهر و هم‏در باطن قرآن تدبر كنيم و هرچه هم انسان استخراج كند تمام‏نمى‏شود نه در طول زمان نه در عمق فكر متفكران، قهرا اين عميقى‏كه وصف باطن قرآن است و ما را هم به تعمق در اين قرآن واداركرده‏اند غير از آن تعمقى است كه از دعائم و ريشه‏هاى كفر به‏شمار آمده است. در نهج البلاغه در كلمات قصار كلمه 31 آن جاكه: «و سئل عليه السلام عن الايمان‏» حضرت فرمود: ايمان چهارركن و پايه دارد، آن گاه در باره كفر هم فرمود:«و الكفر على اربع دعائم على التعمق و التنازع و الزيغ‏و الشقاق‏» معلوم مى‏شود آن تعمق در جهل و افراط و خودپسندى وامثال ذلك است كه تعمق مذموم است و اين تعمق در باطن قرآن‏است كه «باطنه عميق‏» و تعمق ممدوح.

عظمت قرآن در هدايت

 
قرآن كه ظاهرش زيبا و باطنش عميق است، چگونه و با چه روش‏هايى‏مردم را هدايت مى‏كند؟ قرآن مدعى است كه نه تنها براى هدايت‏مردم آمده است كه «شهر رمضان الذي انزل فيه القرآن هدى‏للناس‏» ترجمه: (روزه، در چند روز معدودِ) ماهِ رمضان است ماهى كه قرآن، براى راهنمايى مردم، و نشانه‏هاى هدايت، و فرق ميان حق و باطل، در آن نازل شده است( بقره،185)‏ بلكه بهترين روش هدايت را قرآن به عهده دارد، هيچ‏كتابى نيست كه همانند قرآن مردم را هدايت كند در آيه نهم سوره‏اسراء آمده است كه: «ان هذا القرآن يهدي للتي هي اقوم‏» پس‏هيچ كتابى همانند قرآن هادى مردم نيست. مسلمين در هر عصرى متناسب با امكانات فكرى و عملى خود تحت تاثير شوق و عشقى كه به كتاب آسمانى خود داشتند درباره قرآن كار كرده‏اند، از قبيل ياد گرفتن و به خاطر سپردن، قرائت نزد استادان قرائت و تجويد، تفسير معانى، توضيح و شرح لغات قرآن در كتب لغت مخصوص اين كار، بر شمردن آيات و كلمات و حتى حروفى كه در مجموع قرآن به كار رفته است، تدقيق در معانى آن و استفاده از آن در مسائل حقوقى، اخلاقى، اجتماعى، فلسفى، عرفانى، علمى و زينت دادن گفته‏ها و نوشته‏هاى خود به آيات قرآن، كتيبه‏هاى بسيار عالى يا گچ‏بريها و كاشى كاريها، نوشتن آن با خطوط بسيار زيبا، تذهيب آن، آموختن آن به فرزندان خود قبل از هر آموزش ديگر، تدوين نحو و صرف زبان عربى به خاطر قرآن، ابداع و ابتكار علم معانى و بيان و بديع، جمع آورى لغات زبان عربى و امثال اينها.عشق و علاقه‏مسلمين به قرآن منشا و مبدا يك سلسله علوم ادبى و عقلى‏شد كه اگر قرآن نمى‏بود اين علوم به وجود نمى‏آمد.