این سخن همیشه‏ مطرح بوده است که آیا ~معاد=معاد؛ یکی از اصول دین (1)=4059~، جسمانی است یا روحانی؟ یعنی انسانها که‏ محشور می‏شوند، آیا صرفا روحشان محشور می‏شود بدون اینکه هیچ جسمی در کار باشد؟ اصلا جسمی در کار نیست و فقط روح محض است، فقط همان چیزی است‏ که درک می‏کند و تعقل و تفکر می‏کند، دیگر از جسم چیزی در کار نیست و یا اینکه جسم محشور می‏شود، یعنی انسان با بدن محشور می‏شود و دارای بدن‏ است؟ البته شق سومش هم که واضح و روشن است که هم جسمانی و هم روحانی‏، هر دو، یعنی هم لذتها و بهجتهای روحانی، و هم لذتها و بهجتهای جسمانی‏.

از نظر تعلیمات اسلامی نمی‏شود در این جهت تردید کرد که معادی که در اسلام هست هم جسمانی است و هم روحانی. مقصود چیست؟ اما اینکه عرض‏ می‏کنیم که جسمانی است، یعنی مطابق آنچه که ما از ~قرآن کریم=قرآن=6573~ استنباط می‏کنیم آنجا روح محض نیست که هر چه لذت باشد منحصرا لذت روحی باشد و رنج و درد هم منحصرا رنج و درد روحی باشد. بعضی این جور فکر می‏کنند که آنچه در آن جهان وجود دارد لذات و آلام‏ روحانی است. البته آنها از ارزش قیامت نکاسته‏اند، خیال نکنید اگر کسی آن را گفت از ارزش قیامت کاسته است که پس آنجا چیزی نیست. ما که آنچه برایمان اهمیت دارد امور جسمانی مثل خوردن و نوشیدن و نکاح است‏، خیال می‏کنیم اگر اینها نبود پس دستمان خالی است و هیچ چیز نیست.

ولی آنهایی که نظر محققانه تر داشته‏اند گفته‏اند بدون شک لذات و آلام‏ روحانی به جای خود هست، که در خود قرآن روی آنها عجیب تکیه شده است، ولی ما از منطق قرآن این مطلب را درک می‏کنیم که لذات و آلامی از سنخ‏ لذات و آلام جسمانی هم قطعا وجود دارد، گو اینکه آن هم از نظر درجه طرف‏ مقایسه نیست، یعنی از نوع لذت ذائقه، از نوع لذت نوشیدن، از نوع‏ لذت جنسی، از این نوع لذات هم که ما اینها را لذات جسمانی می‏دانیم در آن جهان قطعا وجود دارد و نص آیه قرآن است. داعی هم ما نداریم که‏ اینها را مثل بعضی‏ها تأویل بکنیم، مثلا اگر اینجا دارد که " بصحاف من ذهب و اکواب‏ " در ظروفی زرین و در جامهایی نوشیدنیها داده می‏شود (زخرف/71)، بگوییم مقصود از این ظروف زرین و مقصود از این جامها امور معنوی است، نه، امور معنوی‏ به جای خود هست، ولی ما هیچ داعی هم نداریم که اینها را انکار بکنیم.

~بوعلی سینا=ابن سینا=5266~ که حکیم و فیلسوف بوده است، با برهان عقل و فلسفه خودش تا اینجا رسیده است که معاد روحانی قطعا وجود دارد، یعنی انسان که می‏میرد دیگر مات و فات نمی‏شود، روح انسان بدون شک باقی می‏ماند، و لذات و آلام روحانی در دنیای دیگر وجود دارد. می‏گوید تا اینجا را ما با دلیل علم‏ و فلسفه درک کردیم ولی چون صادق مصدق، یعنی پیغمبر اکرم، به ما خبر داده است که جسمانی هم آنجا وجود دارد، ما به آن ایمان داریم. البته‏ دیگران بعد از او آمده‏اند بالاتر از این گفته‏اند، گفته‏اند نه، ما دلیل‏ هم در تأیید صادق مصدق می‏آوریم.

بنابراین جزء معتقدات ما این است که معاد وجود دارد و در عالم معاد، هم نوع لذات و آلام جسمانی وجود دارد، هم نوع لذات و آلام روحانی، و نمونه هر دو نوع را هم (عرض می‏کنم نمونه چون از نظر درجه قابل‏ مقایسه نیست) ما در همین دنیا کم و بیش مشاهده می‏کنیم، یعنی ما، هم‏ نوع لذات و آلام جسمانی را در این دنیا درک کرده‏ایم و هم ما اگر درک‏ نکرده باشیم، افرادی که حد بالاتری دارند نوع لذات و آلام روحانی و آن‏ عالی ترین لذات و آلام روحانی را درک می‏کنند، و هر دوی اینها در عالم‏ معاد و در بهشت و جهنم قطعا وجود دارد ولی با اختلاف درجه خیلی شدید. حتی همین امور جسمانی‏اش هم از نظر درجه با جسمانیهای اینجا متفاوت است‏، یعنی مثلا آن لذتی که ذائقه انسان از خوردن یک لقمه در آنجا می‏برد با آن لذتی که از یک غذای دنیایی و مادی می‏برد قابل مقایسه نیست و لهذا افرادی که در این دنیا غذای بهشتی خورده اند مدعی چنین چیزی هستند.